Μοίρα χαλεπή και αβλεψία ασυγχώρητη, με φέρανε Τρίτη, την επομένη της Καθαρής Δευτέρας, στο Νοσοκομείο, με το χέρι τυλιγμένο στο γύψο. Ζητούμενο, η απόφαση του χειρουργού αν η εγχείρηση ήταν απαραίτητη ή όχι. Ελπίζοντας για το καλύτερο και αγωνιώντας για το χειρότερο, φτάνουμε με την γυναίκα μου την Μαρίνα στο Νοσοκομείο, μια ώρα νωρίτερα από το συμφωνημένο ραντεβού.
Μην έχοντας τίποτε καλύτερο να κάνουμε και για να σκοτώσουμε την ώρα μας, αποφασίζουμε να πάμε στην καντίνα να πιούμε έναν καφέ. Πράγματι πηγαίνουμε και παίρνουμε από έναν καφέ και μια τυρόπιτα “κουρού” και κατευθυνόμαστε στο προαύλιο για να τα απολαύσουμε στα τραπεζάκια που βρίσκονται εκεί. Αλλά στα τραπεζάκια καπνίζουν αρειμανίως και το κρύο είναι ανυπόφορο. Ξαναγυρίζουμε λοιπόν μέσα και προτιμούμε να καθίσουμε στα καθίσματα δεξιά από την πλαϊνή πόρτα και απέναντι από τα ΑΤΜ των τραπεζών.
Η πόρτα γυάλινη, αυτόματη, ανοίγει κάθε τόσο για να περάσει κάποιος, τις περισσότερες φορές βιαστικός. Το πάτωμα καθαρό, χωρίς ίχνος σκουπιδιού κι’ εγώ πασχίζω να μην ρίξω κάτω ψίχουλα. Αλλά φεύ! Αυτή η “κουρού” και το μπανταρισμένο χέρι μου δεν μου το επιτρέπουν. Η τυρόπιτα θρύβεται απελπιστικά εύκολα και τα πρώτα ψίχουλα αρχίζουν να πέφτουν στο πάτωμα, χωρίς να μπορώ να τα συγκρατήσω. Ντροπιασμένος κοιτάζω ένα γύρο προσπαθώντας να εντοπίσω κάποιο περίεργο μάτι να με παρακολουθεί επιτιμητικά, ενώ συγχρόνως προσπαθώ με το πόδι να σπρώξω ένα μεγάλο ψίχουλο μέσα, κάτω από το κάθισμα, να μην φαίνεται.
Εκείνη την στιγμή της απελπισίας, κάποιος βιαστικός μπαίνει από την πόρτα και το σούρσιμο της πόρτας με ξαφνιάζει. Το πόδι μου μένει μετέωρο. Πίσω από τον βιαστικό, μια περιστέρα μπαίνει σεινάμενη και λυγάμενη. “Μωρέ! Για που τόβαλες εσύ;” της λέω αυτόματα! Αυτή, συνεχίζει το περπάτημα, ήρεμη, σαν να μην συμβαίνει τίποτα και με κοιτάζει αφ’ υψηλού με το ‘να μάτι, μ’ εκείνο το υποτιμητικό βλέμμα που μόνο μια περιστέρα μπορεί να πετύχει! Απτόητη και ατρόμητη, έρχεται κάτω από τα πόδια μου και “σκουπίζει” μεθοδικά, ένα, ένα, όλα τα ψύχουλα που έχω αφήσει! Την παρακολουθώ έκπληκτος!
Αφού τελειώσει και ρίχνοντας μια τελευταία ματιά δεξιά – αριστερά, μήπως της έχει ξεφύγει κάτι, κατευθύνεται πίσω προς την πόρτα και περιμένει υπομονετικά κάτω και δεξιά. Δεν περνά ούτε μισό λεπτό και κάποιος έρχεται για να βγει έξω. Η πόρτα ανοίγει και η περιστέρα βγαίνει χωρίς να βιάζεται. Φαίνεται καθαρά ότι ξέρει πώς και πότε ανοίγει η πόρτα και έχει μελετήσει το χρόνο που χρειάζεται για να ανοιγοκλείσει. Σίγουρη για τον εαυτό της, περήφανη γιατί εξετέλεσε την αποστολή της επιτυχώς, απομακρύνεται περπατώντας, ήρεμη. Μόλις φτάνει στα σκαλοπάτια ξεδιπλώνει τα φτερά της και εκεί, μια στιγμή πριν απογειωθεί, γυρίζει και με κοιτάζει επίμονα σαν να με χαιρετά. Τινάζει τα φτερά της και χάνεται στα απέναντι πεύκα.
Αυτή η ματιά της, με χτύπησε σαν κεραυνός! Βρε λες και τούτα τα πετεινά να έχουν συνείδηση; να έχουν επίγνωση του εαυτού τους; να νοιώθουν πράγματι υπερηφάνεια για τις ικανότητές τους; Μα πάλι για στάσου! Με ένα μυαλουδάκι τόσο δα μικρό, όσο ένα στραγάλι, που αν το βάλεις μέσα σε μια δαχτυλήθρα θα κουδουνάει, είναι δυνατόν να έχει συνείδηση;
Ο καθηγητής νευροφυσιολογίας και υπολογιστικός νευροεπιστήμονας Christof Koch (Κριστόφ Κοχ) μας λέει ότι σε μικροσκοπική εξέταση, η φαιά ουσία δεν παρουσιάζει σοβαρές διαφορές, είτε προέρχεται από άνθρωπο είτε από οποιονδήποτε άλλο ζωντανό οργανισμό. Η φαιά ουσία είναι η πιό πολύπλοκη οργάνωση ύλης που γνωρίζει μέχρι σήμερα ο άνθρωπος. Το βασικό κύτταρο του εγκεφάλου, ο νευρώνας, διαθέτει έναν κεντρικό πυρήνα (όπου και το DNA του), έναν θύσανο από νημάτια λήψεως, παρόμοια στην εμφάνιση με τα κλαδιά ενός δένδρου (εξ ου και δενδρίτες ονομάζονται), ένα κεντρικό στέλεχος, ονομαζόμενο σώμα και έναν ακόμη θύσανο από νευροάξονες που είναι οι εκπομποί του κυττάρου. Η όλη εικόνα (φωτογραφία πιό κάτω) μοιάζει με εκείνη ενός δένδρου, με τους δενδρίτες σαν κλαδιά, (αριστερά), και τους νευροάξονες σαν ρίζες (κέντρο και δεξιά)! Κάθε κύτταρο συνδέει τους δενδρίτες του με τους νευροάξονες άλλων “κοντινών” νευρώνων με συνδέσεις που ονομάζονται συνάψεις, δημιουργώντας ένα εξαιρετικά πολύπλοκο δίκτυο μέσω του οποίου επικοινωνούν.
Οι νευρώνες του εγκεφάλου λαμβάνουν σήματα από τα αισθητήρια όργανα, αλλά μόνο το 15% της επικοινωνίας αφορά σε αυτά. Η κύρια επικοινωνία αφορά σε σήματα μεταξύ των νευρώνων του εγκεφάλου. Οι νευρώνες “μιλούν” συνέχεια μεταξύ τους! Τί να λένε άραγε; Άγνωστο! Η επικοινωνία τους πραγματοποιείται με σειρές ασύγχρονων παλμών, τον κώδικα των οποίων μέχρι σήμερα αγνοούμε.
Ένα κυβικό χιλιοστό φαιάς ουσίας λοιπόν, μας λέγει ο καθηγητής, δηλαδή ένας όγκος ίσος περίπου με ένα σπυρί ρυζιού, περιέχει 400.000 με μισό εκατομμύριο νευρώνες, που συνδέονται μεταξύ τους με έναν αριθμό συνάψεων από 4 έως 5 ΔΙΣΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ! Το συνολικό μήκος των καλωδιώσεων υπολογίζεται σε 6 ΠΕΡΙΠΟΥ ΜΙΛΙΑ! Ναι, δεν είναι λάθος! ΤΕΣΣΕΡΑ ΔΙΣΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΣΥΝΑΨΕΙΣ, ΕΞΙ ΜΙΛΙΑ ΚΑΛΩΔΙΩΣΗ, μέσα σε ένα κυβικό χιλιοστό. Ο “δικός μας” ΟΤΕ, θα πρέπει να κρυφτεί από ντροπή!
Βέβαια υπάρχουν και διαφορές στους εγκεφάλους ανάμεσα στα ζώα. Για παράδειγμα, τα μεγάλα θηλαστικά της θάλασσας (φάλαινες, δελφίνια), έχουν μεγαλύτερους σε όγκο εγκεφάλους, αλλά γενικά και οι νευρώνες τους έχουν μεγαλύτερο μέγεθος από των άλλων ζώων. Όμως η κεντρική ιδέα είναι αυτή! Μικροσκοπικά, η φαιά ουσία του οποιοδήποτε είδους, έχει την ίδια διαμόρφωση.
Ο καθηγητής μας εξηγεί ότι οι όποιες διαφορές φαίνονται στο μακροσκοπικό επίπεδο. Εδώ υπάρχουν μεγάλοι και μικροί εγκέφαλοι και εγκέφαλοι που η φυσική επιλογή (είτε κατά Δαρβίνο είτε κατά Λαμάρκ), έχει εμπλουτίσει με ιδιαίτερες ικανότητες.
> Ο εγκέφαλος ενός δελφινιού για παράδειγμα, είναι τεράστιος, ικανός όμως να “οπτικοποιεί” τις ανακλάσεις των υπερήχων! Ένα δελφίνι πρέπει να “βλέπει” εικόνες μετά από συνδυασμό οπτικών και ακουστικών ερεθισμάτων. Κατά πάσα πιθανότητα πρέπει μάλιστα να διακρίνει τις σχετικές ταχύτητες των αντικειμένων γύρω του, όπως εμείς βλέπουμε τα χρώματα!
> Ο εγκέφαλος ενός σκύλου από την άλλη, είναι πολύ μικρότερος του ανθρωπίνου, αλλά έχει τέτοια ικανότητα χημικής διαλογής των οσμών, που εμείς οι άνθρωποι δεν θα μπορούσαμε ούτε να φανταστούμε πως νοιώθει και αντιλαμβάνεται τον κόσμο ο σκύλος μας.
Ο καθηγητής Κοχ, μαζί με τον φίλο του ψυχίατρο και νευροεπιστήμονα Giulio Tononi είναι παμψυχιστές. Η ιδέα του παμψυχισμού γενικά είναι παλιά όσο και ο άνθρωπος, κατά πάσα πιθανότητα μάλιστα είναι η αρχαιότερη φιλοσοφική τάση. Οι παμψυχιστές πιστεύουν ότι ο σπόρος της ψυχής (ή της συνείδησης) ενυπάρχει σε όλες τις υλικές οντότητες του σύμπαντος. Η συνείδηση γίνεται πιό έντονη καθώς η ύλη αυτο-οργανώνεται σε πιό πολύπλοκα συστήματα.. Το Ινδικό σύστημα Vedanta για παράδειγμα, ανήκει στην κατηγορία αυτή. Στη δυτική παράδοση, γνωστοί Παμψυχιστές ανά τους αιώνες ήταν ο Θαλής, ο Παρμενίδης, ο Πλάτων, ο Spinoza, ο Leibnitz, ο φιλόσοφος και συγγραφέας Olaf Stapledon και πιό πρόσφατα οι Thomas Nagel και Galen Strawson, που σημειωτέον είναι κλασσικοί υλιστές. Οι δύο τελευταίοι, πίστευαν περίπου ότι ο Παμψυχισμός είναι φυσικό αποτέλεσμα του υλισμού και κατέληγαν στο συμπέρασμα ότι ακόμα και τα ηλεκτρόνια πρέπει να έχουν τον σπόρο της συνείδησης μέσα τους! Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Thomas Nagel, ο οποίος επιπλέον, δήλωνε και Άθεος!!! (Τον Ιανουάριο του 2019 σε άρθρο μου με τίτλο “Ήλιος Θεός;” είχα ασχοληθεί με αρκετή λεπτομέρεια με το ερώτημα του παμψυχισμού)
Έτσι λοιπόν οι καθηγητές Christof Koch και Giulio Tononi είναι κι’ αυτοί παμψυχιστές, αλλά παμψυχιστές “νέας κοπής”! Ο Giulio Tononi στο έργο του “Integrated Information Theory (I I T) of consciousness”, θέτει μια βάση για την επιστημονική ανάλυση της συνείδησης, ξεκινώντας από την παραδοχή ότι η συνείδηση είναι ένα υπαρκτό χαρακτηριστικό του σύμπαντος και πηγαίνοντας ανάποδα προσπαθεί να καθορίσει τις προϋποθέσεις για την εμφάνισή της. Στην θεωρία του, που ακόμη εξελίσσεται, έχουν καταγραφεί Axioms (Αξιώματα ;), Postulates (Αιτήματα ;- απόρροια των Αξιωμάτων) και μαθηματικά μοντέλα που στηρίζονται στην κατά Shannon Θεωρία των Πληροφοριών. Η θεωρία έχει ένθερμους φίλους και ορκισμένους εχθρούς αλλά τα μαθηματικά μοντέλα της είναι εξαιρετικά πολύπλοκα και μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν υπολογιστές που να μπορούν να λύσουν τις εξισώσεις αυτούσιες (Ένεκα αυτού, μάλλον για Υπόθεση θα πρέπει να μιλάμε ακόμη και όχι για Θεωρία). Κάποιες παρακάμψεις και απλοποιήσεις των εξισώσεων, που έχουν επινοηθεί, λειτουργούν όταν οι πληροφορίες για τις αρχικές συνθήκες είναι λίγες σε αριθμό. Όταν οι πληροφορίες αποκτήσουν κάποιον όγκο, κάθε φορά που εφαρμόζουμε οι εξισώσεις προκύπτουν διαφορετικές λύσεις (!) και γι’ αυτό αχρηστεύονται. Προς αναμονή λοιπόν ταχύτερων υπολογιστών! Μέχρι εδώ όμως με την θεωρία “I I T” για να μην σας κουράσω!
Το τελικό συμπέρασμα των Koch και Tononi τελικώς, είναι ότι η συνείδηση είναι ενδημική στο Σύμπαν. Είναι κάτι σαν την ύλη και απλώς υπάρχει. Εμφανίζεται όπως λένε γενικά οι Παμψυχιστές όταν η ύλη αυτο-οργανώνεται σε πολύπλοκα σχήματα, όπως πρεσβεύει ο κλασσικός Παμψυχισμός. Όμως για τους Koch και Tononi ισχύει μία ακόμη προϋπόθεση : Δηλαδή απαιτείται μία σύνδεση (μη αναγώγιμης ισχύος) αιτίου-αποτελέσματος. Κάτω από το πρίσμα αυτό δεν πρέπει να περιμένουμε να έχει συνείδηση μια χούφτα άμμος· ένας αριθμός νευρώνων χύμα μέσα σε ένα κουτάλι· ένας γαλαξίας· μια μαύρη τρύπα· τέλος ένας ήλιος, δεν πρέπει να περιμένουμε να είναι Θεός. Όμως το Internet; Το Internet, σύμφωνα με τους καθηγητές, έχει όλα τα εχέγγυα να έχει συνείδηση! Αλλά ποιός θα συνομιλήσει με το Internet για να μάθει πως αισθάνεται; ποιοί είναι οι φόβοι και οι επιθυμίες του; τα σχέδιά του για το μέλλον;
Μ’ αυτά και τ’ άλλα, ας ξαναγυρίσουμε στα περιστέρια! Ένα μυαλό όσο ένα στραγάλι περιέχει κάπου ενάμιση δισεκατομμύρια νευρώνες! Δεκαπέντε τρισεκατομμύρια συνάψεις! Εικοσιμία χιλιάδες μίλια καλωδίωση (αρκετή για να φέρει βόλτα την μισή γη!)! Αν αυτά δεν είναι εντυπωσιακά, τότε τί είναι εντυπωσιακό;
Ναι, σύμφωνα με τους Koch και Tononi, μια περιστέρα είναι περίπου σίγουρο πως είναι ενσυνείδητη! Πάντως εγώ, θυμάμαι την συμπεριφορά εκείνης εκεί στο Νοσοκομείο και βλέποντας τις γάτες μου να μου ζητάνε φαγητό, το ξέρω, είναι σίγουρο! Τα ζώα έχουν συνείδηση!
Εσείς τι λέτε;
Δημήτρης Κατελούζος
Απρίλιος 2022
ΥΓ : Η φωτογραφία του νευρώνα από το Quanta Magazine, εδώ :
https://www.quantamagazine.org/neural-dendrites-reveal-their-computational-power-20200114/
ΥΓ #2 : Η αγάπη του TESLA για ένα περιστέρι! :
Σας Καλωσορίζουμε! 
Μια σκέψη για “Για Περιστέρια και άλλα Πτερόεντα.”