Ήρωες

Τί είναι αυτό που σε κάνει να θεωρείς κάποιους ανθρώπους ήρωες και άλλους όχι; Πόσο ισχυρή είναι αυτή η πεποίθηση και γιατί; Μπορεί κάποιος να σου αλλάξει γνώμη ή είναι αδύνατον; Αυτές οι ερωτήσεις γύριζαν στο μυαλό μου φέτος με αφορμή την επέτειο των 200 χρόνων από την επανάσταση των Ελλήνων. Ψάχτηκα, σκέφτηκα και κατέληξα εδώ!

<=======================>

Σχολείο πρωτοπήγα στις αρχές της δεκαετίας του ‘50. Την πρώτη μου σχολική αίθουσα την θυμάμαι ζωντανά σαν να ‘ταν χτες. Συστεγαζόμαστε οι τρεις πρώτες τάξεις του δημοτικού και αλλάζαμε θρανία σαν το ρολόϊ, ανάλογα ποιοί έκαναν μάθημα και ποιοί μελέτη. Ήταν μιά μεγάλη αίθουσα όλο φως. Ο αριστερός τοίχος είχε παράθυρα ψηλά, πολύ ψηλά, που να μην βλέπουμε έξω στο χωματόδρομο που πέρναγε μπροστά από το σχολείο. Ο δεξής τοίχος είχε παράθυρα που ξεκινούσαν από πολύ χαμηλά και το πάνω τους κάσωμα έφτανε στο ίδιο ύψος με εκείνο των παραθύρων του απέναντι τοίχου˙ αυτά τα τελευταία έβλεπαν στην πλακόστρωτη αυλή που βγαίναμε διάλειμμα. Ακριβώς στην μέση του μπροστινού τοίχου μιά μεγάλη μεσόπορτα τρίφυλλη, μπλε-γκρι ανοιχτό, επικοινωνούσε με την επόμενη αίθουσα που έκανε μάθημα η τετάρτη. Η πόρτα αυτή άνοιγε κάθε φορά που χρειαζόταν να κάνουμε τις μικρές μας τις γιορτές. Στον ίδιο τοίχο δεξιά από την τρίφυλλη, ήταν η έδρα της δασκάλας μας, της κυρίας Δέσποινας. Πίσω από την έδρα ένας μεγάλος παγκόσμιος χάρτης και αριστερά της μεσόπορτας, ήταν τοποθετημένος ο μαυροπίνακας (ναι, οι πίνακες τότε ήταν μαύροι, δεν είχαν γίνει ακόμη πράσινοι, και αυτό δεν θυμάμαι να μας ενοχλούσε καθόλου!). Στον αριστερό τοίχο, κάτω από τα παράθυρα, ο χάρτης της Ελλάδος και δυό ακόμη θρανία. Πάνω από την μεσόπορτα, στην μέση ακριβώς του τοίχου, ο Χριστός μας ευλογούσε με τα τρία δάχτυλα του δεξιού του χεριού και δίπλα του η γλυκιά μορφή της Παναγίας. Παραστάτες, αριστερά και δεξιά τους, στο ίδιο ύψος πάνω από τα παράθυρα και μέχρι και τον πίσω τοίχο, οι πρωταγωνιστές της επανάστασης. Ήταν όλοι τους εκεί! Ο Κολοκοτρώνης και ο Καποδίστριας, ο Καραϊσκάκης και ο Κατσαντώνης, η Μπουμπουλίνα με τον Μιαούλη, ο Παπαφλέσσας και ο Ρήγας ο Βελεστινλής, ο Κανάρης και η Μαντώ Μαυρογένους, ο Νικηταράς, ο Πλαπούτας, ο Μαυρομιχάλης, ο Μαυροκορδάτος, ο Μακρυγιάννης, οι Τζαβελαίοι και όλοι οι άλλοι.

Η κυρία Δέσποινα μας εξιστορούσε τα κατορθώματά τους. Μας έλεγε για την Φιλική Εταιρεία, για τα Δερβενάκια, την άλωση της Τριπολιτσάς, το Χάνι της Γραβιάς, το Μεσολόγγι, το Ζάλογγο, τα Μπουρλότα. Μας διήγειρε την φαντασία και τους βλέπαμε να ζωντανεύουν και να βγαίνουν έξω από τις κάδρα τους, να ξαναγυρίζουν στα λαγκάδια και στις θάλασσες της πατρίδας μας.

Και δεν ήταν δα και τόσο δύσκολο αυτό, μια και εκείνη την εποχή μορφές σαν κι’ αυτές κυκλοφορούσαν ακόμη ανάμεσά μας. Να, η Μπουμπουλίνα ας πούμε, ήταν ίδια η θειά μου η Φωτεινή, όταν έβαζε την μαντήλα για να πάει στην εκκλησία˙ίδιο βλοσυρό βλέμμα και πείσμα. Ο Καραϊσκάκης, ίδιος ο χασάπης της γειτονιάς με την μουστάκα του, αψύς και αθυρόστομος. Η Μαντώ ίδια η κόρη του φούρναρη με τα κατσαρά της τα μαλλιά και την γλυκύτητα στο βλέμμα και ο Καποδίστριας ίδιος ο σοβαρός κύριος εισαγγελέας που έμενε πίσω από τον Άγιο Αρτέμιο, τέσσερα τετράγωνα πιό πάνω από εμάς. Αλλά εκείνος που τον έβλεπα σχεδόν καθημερινά ήταν ο Κολοκοτρώνης με την μορφή του Μπάρμπα-Γιώργου, του παππού του φίλου μου του Νικολάκη που μέναν δίπλα μας! Ο γιός του τον ξερίζωσε βίαια από την βουνοκορφή του, κι’ αυτός αρνήθηκε να φορέσει τα “πρωτευουσιάνικα”! Κυκλοφορούσε συνεχώς με τα τσαρούχια και την φουστανέλα. Ψηλός ήταν, θεόρατος φάνταζε στα παιδικά μου μάτια, με βροντερή φωνή, μας τρόμαζε κάνοντας πως θα μας πιάσει με την γκλίτσα του από τον λαιμό, σαν να ‘μαστε κατσίκια! Στην κεφαλή του φόραγε ένα μαντήλι μαυρόασπρο, περίτεχνα δεμένο, που έκρυβε το μεγάλο του μέτωπο (“όπισθεν κομόων γαρ”, όπως όλοι οι αρβανίτες από αρχαιοτάτων χρόνων!). Από το πίσω μέρος της κεφαλής, κάτω από το μαντήλι, να ξεχύνονται μέχρι σχεδόν στους ώμους, κάτι ανυπότακτα άσπρα κυματιστά μαλλιά και κάτω από την μύτη του ένα μεγάλο λευκόγκριζο μουστάκι με τις μύτες προς τα κάτω, που τις κρατούσε σουβλερές με μαντέκα. Τις νύχτες του χειμώνα, μετά από την σχετική κρασοκατάνυξη στο καρβουνιάρικο του κυρ-Μιχάλη, καθώς έστριβε τη γωνιά του κατασκότεινου στενού μας παραπατώντας, έκανε τα τζάμια των παραθύρων να τρίζουν με την στεντόρεια φωνή του: “Χέϊ-εϊ, εϊ-εϊ-έϊιιιιιιιι! Τσάαπ-τσάαπ, τσαπ-τσάπ ορέ ζαγάριααααα!”, σαλάγαγε τα πρόβατα της φαντασίας του και με ξύπναγε τρομαγμένο! “Δεν είναι τίποτα κουτό, ο Μπάρμπα-Γιώργος είναι”, με καθησύχαζε η μάνα μου, η κυρά ‘Λένη!

Στα παιχνίδια, τα απογεύματα της Κυριακής, προσπαθούσαμε να ζωντανέψουμε τις ιστορίες. Χωριζόμασταν σε δυό ομάδες με κλήρο, “Ελληνες” και “Τούρκοι” και αρματωμένοι κατάλληλα ξεκινούσαμε ομηρικές μάχες στην πλατεία “Αμβροσίου Πλυτά”, που δεν ήταν τότε παρά μιά μεγάλη αλάνα γεμάτη βουναλάκια από μπάζα και ανάμεσά τους τσουκνίδες και μολόχες, βρωμόχορτο και χαμομήλι. Τα σπαθιά ήταν δυο παλιόξυλα σταυρωμένα και καρφωμένα με δυό σκουριασμένες πρόκες κι’ αντί για καρυοφύλλια είχαμε σφεντόνες από ξύλο μουριάς. Ήταν φορές που οι “Τούρκοι” αρνούνταν να χάσουν και τότε άρχιζε κανονική μάχη που γύριζε γρήγορα σε πετροπόλεμο, με κατάληξη ματωμένα γόνατα και αγκώνες, καμιά φορά σπασμένες μύτες και καρούμπαλα.

Μ’ αυτά και μ’ άλλα, μεγαλώσαμε και σκορπίσαμε απ’ εδώ κι’ απ’ εκεί και εκείνες οι μέρες ξεχάστηκαν, αφήνοντας κάποια αδιόρατα σημάδια στο γόνατα και στους αγκώνες.

Ξεχάστηκαν; – Όχι ακριβώς! Γιατί κάπου βαθειά στο μυαλό και την καρδιά έμειναν κρυμμένοι οι ήρωες της επανάστασης και μια μικρή αφορμή χρειάζονται για να ξαναζωντανέψουν!! Και μπορεί να πει κάποιος κακεντρεχής : “Σας έκαναν πλύση εγκεφάλου όταν είσαστε μικροί, γι’ αυτό!”. Όμως αυτή η εξήγηση μοιάζει επιφανειακή, κουτσή! Το νοιώθεις μέσα σου χωρίς να μπορείς να το εξηγήσεις!

Πράγματι ψάχνοντας λίγο, ανακαλύπτεις ότι σοβαροί ερευνητές έχουν προσπαθήσει να βρουν απάντηση σε παρόμοια ερωτήματα. Μάλιστα ο πρώτος που φαίνεται να τα εξέτασε σοβαρά δεν ήταν άλλος από τον Carl Gustav Jung τον θεμελιωτή της Αναλυτικής Ψυχολογίας και κατά κάποιο τρόπο αντίπαλο του Φρόιντ. Η εργασία του επέδρασε στην πορεία της Ψυχιατρικής αλλά και της Θρησκειολογίας, της Φιλοσοφίας και όλων σχεδόν των άλλων επιστημών. Βασική του ιδέα ήταν η ύπαρξη ενός “Συλλογικού Ασυνείδητου” που προϋπάρχει θαμμένο στο μυαλό κάθε ανθρώπου από πριν την γέννησή του. Υποστήριξε ότι το συλλογικό ασυνείδητο ενυπάρχει σε όλους τους ανθρώπους κατά τρόπο ομοιόμορφο, ανεξάρτητα από φυλές, πολιτισμό ή θρησκευτικές αντιλήψεις. Το συλλογικό ασυνείδητο μας καθοδηγεί στην προσωπική όσο και την συλλογική λειτουργία μας ως μέλη μιας κοινωνίας. Για το πως προέκυψε, ο Γιουνγκ ήταν δίβουλος και παλινδρομούσε μεταξύ δύο ιδεών. Οι συνεχιστές του έργου του κατέληξαν στην μία από τις δύο αυτές ιδέες, δηλαδή στο ότι το συλλογικό ασυνείδητο προέκυψε από τις εμπειρίες εκατοντάδων χιλιάδων γενεών των προγόνων μας με τρόπο που βοήθησε την φυσική μας επιβίωση. Εκεί έχουν αποκρυσταλλωθεί πρότυπα ψυχονοητικής συμπεριφοράς και βρίσκονται τα θεμέλια πολλών εκδηλώσεων του ανθρώπου, όπως οι μύθοι, η ηθική, οι αριθμοί, οι συμβολισμοί, οι αρχές της τέχνης και της επιστήμης. Τα πρότυπα αυτά που ο Γιουνγκ ονόμασε αρχέτυπα, κάτι παρόμοιο με τις ιδέες του Πλάτωνα, που πρέπει να τα φανταστούμε σαν μοντέλα και αφορούν σε πολλές επιστήμες. Για παράδειγμα ένα αρχέτυπο θεωρείται η ιδέα του αριθμού στα μαθηματικά, ένα άλλο η ιδέα του ατόμου στην φυσική. Όσο απίθανο και αν φαίνεται στους περισσότερους, όσο κι’ αν νομίζουμε ότι οι ιδέες αυτές είναι προϊόν επιστημονικής έρευνας, η αλήθεια είναι ότι τελικά ο αριθμός και το άτομο αποτελούν αρχέτυπα! Στον τομέα της κοινωνικής συμπεριφοράς ο Γιουνγκ κατέληξε σε δώδεκα αρχέτυπα με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά (“αρχέτυπα ηγεσίας” κατά την ορολογία του).

Τα δώδεκα αυτά αρχέτυπα τα ονόμασε ο Φιλήσυχος πολίτης, ο Σοφός, ο Μάγος, ο Κυβερνήτης, ο Κατεργάρης, ο Δημιουργός, ο Επαναστάτης, ο Αθώος, ο Εραστής, ο Φροντιστής, ο Εξερευνητής και βεβαίως ο Ήρωας. Τα μοντέλα αυτά αφορούν σε ανθρώπινους τύπους που θεωρούμε ότι έχουν διαφορετικά και συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και διαφορετική λειτουργία μέσα σε μια κοινωνία.

Το αρχέτυπο του Ήρωα κατά Γιουνγκ, που αυτό μας ενδιαφέρει εδώ, ακούει σε ένα εσωτερικό κάλεσμα και θεωρεί πως έχει ένα πεπρωμένο. Επιδεικνύει θάρρος και δύναμη στην προσπάθεια του για δικαιοσύνη. Αντέχει όλες τις δοκιμασίες για να πάρει τον θησαυρό (τον όποιο θεωρεί θησαυρό! – μπορεί να είναι η ελευθερία, η ισότητα ή ότι άλλο!) και να τον μοιράσει στον κόσμο του. Είναι εξαρτημένος από την επιτυχία. Προσπαθεί να αποκαταστήσει την ειρήνη και την δικαιοσύνη για όλους, εννοείται και για τον εαυτό του. Αναλυτικά:

• Προσωπικό πιστεύω: Όπου υπάρχει θέληση, υπάρχει τρόπος
• Στρατηγική: να αποδείξει την αξία του, μέσα από γενναίες πράξεις
• Στόχος: να φέρει τη ισορροπία που θα βελτιώσει τον κόσμο του, και να προστατέψει τους αδύναμους
• Στοιχεία: κουράγιο, δύναμη, ευελιξία, πειθαρχία, αποφασιστικότητα, στωικισμός
• Ταλέντο: ικανότητα και θάρρος
• Αδυναμία: αλαζονεία
• Αρνητικά στοιχεία: απαθής, απορριπτικός, αδίστακτος
• Φόβος: να γίνει αντιληπτός ως αδύναμος ή φοβισμένος
• Του είναι δύσκολο να:
  • αποφύγει μια πρόκληση
  • επιβραδύνει και επαναξιολογήσει την κατάσταση
  • σεβαστεί την άποψη ενός ατόμου που διαφωνεί μαζί του
  • συμπαθήσει κάποιον που μοιάζει χαλαρός ή χαμένος

Αν παραβάλουμε τα χαρακτηριστικά κάποιου που τον θεωρούμε ήρωα, του Κολοκοτρώνη για παράδειγμα, με τα παραπάνω, θα διαπιστώσουμε ότι σε πολλά σημεία θα τον ταυτίσουμε. Ξέρουμε από την ιστορία ότι ο Γέρος του Μωριά είχε επιδείξει εξαιρετικές ηγετικές και στρατιωτικές ικανότητες και απίστευτο πείσμα και ορμητικότητα˙ πολλές φορές έμοιαζε σαν ταύρος σε υαλοπωλείο, δεν τον σταματούσε τίποτε προκειμένου να προσφέρει την ελευθερία στους Έλληνες. Επέδειξε κουράγιο, θάρρος, επιμονή και υπομονή, είχε μόνιμα στο μυαλό του τον στόχο για την ελευθερία της πατρίδας, ενδιαφερόταν για τους συμπατριώτες και συμπολεμιστές του. Από την άλλη δεν θα άφηνε ποτέ κάποιον να σταθεί εμπόδιο στον βασικό του στόχο και θα τον πατούσε χάμω ακόμα κι’ αν ήταν χριστιανός. Δεν δίστασε, όταν ο Ιμπραήμ έκοβε βόλτες στην Πελοπόννησο, να βγάλει το φιρμάνι “φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους” και να το εννοεί!

Έτσι λοιπόν λειτουργεί το αρχέτυπο. Θα θεωρήσουμε ήρωα κάποιο υπαρκτό πρόσωπο που τα χαρακτηριστικά του να ταιριάζουν όσο το δυνατόν περισσότερο με τα χαρακτηριστικά του ιδεατού ήρωα που προϋπάρχει μέσα στην συλλογική μας μνήμη. Από την στιγμή που θα τον ταυτίσουμε θα καταγραφεί στην μνήμη μας σαν ήρωας και θα μείνει ανεξίτηλα εκεί!

Αν και η υπόθεση του Γιουνγκ δεν ακολούθησε αυστηρά την επιστημονική μέθοδο, εντούτοις στηρίχτηκε στον τεράστιο αριθμό των κλινικών του παρατηρήσεων, τις οποίες εξήγησε με την εξαιρετική διορατικότητά του, η υπόθεσή του περί συλλογικού ασυνειδήτου ήταν βαθυστόχαστη και επιβεβαιώθηκε πειραματικά από τους “επιγόνους” του. Έτσι στα χρόνια που πέρασαν, τα χαρακτηριστικά των αρχετύπων ελάχιστα διαφοροποιήθηκαν από τις αρχικές παρατηρήσεις του Γιουνγκ.

Οι διαφοροποιήσεις που παρατηρούμε σήμερα όσον αφορά το αρχέτυπο του Ήρωα είναι περισσότερο ένας εκσυγχρονισμός της ορολογίας και μια επεξήγηση. Θα δούμε για παράδειγμα τον όρο “στοχοπροσήλωση” με μία λέξη εκεί που εξηγείται περιφραστικά στην αρχική περιγραφή, αλλά μέχρι εκεί. Δύο χαρακτηριστικά πάντως τονίζονται ιδιαίτερα από ισάριθμους σύγχρονους ερευνητές και το γεγονός τραβά αμέσως την προσοχή. Τα χαρακτηριστικά αυτά αξίζει να τα προσέξουμε ιδιαίτερα! Τούτα φαίνεται να προέκυψαν μετά την εμφάνιση των υπερηρώων της MARVEL που ενώ θα μπορούσαν δυνητικά να ταιριάξουν με το αρχέτυπο του Ήρωα, σταματούν να συγκινούν τα παιδιά όταν αυτά περνούν μια ορισμένη ηλικία. Ας δούμε λοιπόν αυτές τις παρατηρήσεις:

• Ο Philip Zimbardo, καθηγητής της Κοινωνικής Ψυχολογίας του πανεπιστημίου του Stanford, είναι περίφημος για το αμφιλεγόμενο “Πείραμα της φυλακής του Stanford” που παρουσίασε στο βιβλίο του “The Lucifer Effect” (Το Φαινόμενο του Εωσφόρου). Τελευταία προσπάθησε να απαντήσει στο ερώτημα: “τί μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο να προβεί σε ηρωϊκές πράξεις;”. Μαζί με τους επίσης καθηγητές Kathy Blau και Zeno Franco ανέλυσαν πολλές περιπτώσεις ανθρώπων που προέβησαν σε ηρωϊκές πράξεις, από στρατιωτικούς στον πόλεμο του Κόλπου, μέχρι πυροσβέστες, γιατρούς και νοσοκόμες ακόμη και μικρά παιδιά που έσωσαν την ζωή συμμαθητών τους. Τα ευρήματά τους κατέγραψαν στην μελέτη “Heroism: A Conceptual Analysis and Differentiation Between Heroic Action and Altruism” (Ηρωισμός: Εννοιολογική Ανάλυση και Διαφοροποίηση Μεταξύ Ηρωικής Πράξης και Αλτρουισμού). Η απάντηση τους με μια πρόταση είναι ότι ήρωας μπορεί να γίνει ο καθένας από εμάς φτάνει να βρεθεί στον κατάλληλο τόπο, την κατάλληλη στιγμή. Προκειμένου να φτάσουν στο συμπέρασμά τους χρειάστηκε σαν ενδιάμεσο στάδιο να επισκεφθούν ξανά τα χαρακτηριστικά του αρχέτυπου του ήρωα. Εκείνο που έχει μια ιδιαιτερότητα είναι ότι χρειάστηκε να αναλύσουν λίγο περισσότερο το χαρακτηριστικό “Ταλέντο” λέγοντας ότι η μόρφωση, η εκπαίδευση και η εμπειρία (γενικά, όπως το ονομάζουν,η πρότερη ιστορία του ατόμου) είναι σημαντικά για την ανάπτυξη του ταλέντου του και την ικανότητα του να αντιμετωπίσει μια κρίση.
• Η καθηγήτρια Dane Wallace του Missouri State University, από την άλλη, θεωρεί ότι τα χαρακτηριστικά “Αδυναμία” και “Αρνητικά Στοιχεία” του Ήρωα είναι επίσης πολύ σημαντικά. Μπορεί να μην είναι καν ορατά, αλλά χρειάζεται οπωσδήποτε να υπάρχουν για να μειώνουν κατά κάποιον τρόπο μιαν αψεγάδιαστη και απόμακρη εικόνα. Αυτά τα ελαττώματα είναι δυνατόν να αποβούν έως και μοιραία. Η λειτουργία του ελαττώματος είναι να κάνει τον ήρωα πιό ανθρώπινο και προσιτό.

Συμπερασματικά, οι νεώτεροι υπογράμμισαν ότι ο Ήρωας πρέπει να αποκτήσει τις ικανότητές του με μακρόχρονη προσπάθεια και εμπειρία και ότι πρέπει να έχει τουλάχιστον ένα σοβαρό ελάττωμα. Γιατί αυτό; – Επειδή έτσι από την μια μεριά τον αισθανόμαστε ανθρώπινο και από την άλλη θεωρούμε ότι μπορούμε να του μοιάσουμε αν προσπαθήσουμε σοβαρά!

• Αν ξαναγυρίσουμε στο παράδειγμα του Κολοκοτρώνη θα δούμε ότι η εμπειρία του στην μάχη ήταν τεράστια. Πήρε τα βουνά σε ηλικία 14 ετών σαν Κλέφτης και έμαθε να πολεμά με το σπαθί και το τουφέκι. Έμαθε με τον πιό σκληρό τρόπο τον κλεφτοπόλεμο και αργότερα, όταν κατετάγη στον στρατό της Μ. Βρετανίας εκπαιδεύτηκε και στον τακτικό πόλεμο και την στρατηγική τα οποία μάλιστα εφήρμοσε στην πράξη στους πολέμους μεταξύ Εγγλέζων και Γάλλων στα Επτάνησα. Ο ίδιος συγχρόνως παρουσιάζεται με πολλά ελαττώματα. Ο “Γέρος του Μωριά” όπως έγραψα και πιό πάνω κάποιες φορές φάνηκε απάνθρωπος και άφησε πολλές φορές το ασκέρι του να λεηλατήσει περιουσίες Μουσουλμάνων και κατηγορήθηκε για την καταστροφή της Τριπολιτσάς τους φόνους και τους βιασμούς. Ο εγωϊσμός του και ο απότομος και συγκεντρωτικός χαρακτήρας του δημιούργησε εχθρούς και τελικά του στοίχισε φυλάκιση και παρ’ ολίγο και την ζωή του.
• Κάτι παρόμοιο θα παρατηρήσουμε και σε άλλους ήρωες της επανάστασης. Έτσι ο Καποδίστριας ήταν πολυπράγμων. Σπούδασε Ιατρική, Φιλοσοφία και Νομικά στο Πανεπιστήμιο της Πάντοβα και του έτυχε να υπηρετήσει σε πάμπολλες θέσεις, σημαντικότερες των οποίων ήταν: Σαν ένας από τους δύο διοικητές της Ιονίου Πολιτείας, όταν τα Επτάνησα αυτονομήθηκαν το 1801 και από την θέση του αυτή, αναθεώρησε το Σύνταγμα της Πολιτείας επί το δημοκρατικότερον. Βάσει του Συντάγματος κατόπιν διορίστηκε Γενικός Γραμματέας της Ιονίου Πολιτείας παμψηφεί και αναδιοργάνωσε την δημόσια διοίκηση και την Παιδεία. Εστάλη και αναδιοργάνωσε επιτυχώς την άμυνα της Λευκάδας το 1807, όταν την απείλησε ο Αλή Πασάς. Το 1809 μετά από πρόσκληση του Τσάρου Αλεξάνδρου του Α’, διορίστηκε στην διπλωματική υπηρεσία της Ρωσίας και το 1813 απεστάλη ως εκπρόσωπος της Ρωσίας στην Ελβετία για να την απαλλάξει από την επιρροή του Ναπολέοντα. Εκεί, έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ενότητα, ανεξαρτησία και την ουδετερότητα της Ελβετίας και συνεισέφερε καθοριστικά στο ελβετικό σύνταγμα. Ως μέλος της ρωσικής αντιπροσωπίας έλαβε μέρος στο Συνέδριο της Βιέννης, όπου ετέθησαν οι βάσεις της «Ιεράς Συμμαχίας». Διορίστηκε Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας από το 1816 έως το 1822. Στα αρνητικά του Καποδίστρια, βλέπουμε πως ήταν πιεστικός, ευερέθιστος, δύσπιστος και συγκεντρωτικός. Μπορεί κάτω από τις συνθήκες της εποχής και την μεγάλη πίεση που δεχόταν, η συμπεριφορά του να ήταν μέχρι ένα ορισμένο σημείο δικαιολογημένη, αλλά με τον τρόπο αυτό απέκτησε εχθρούς που τελικά του κόστισε την ίδια του την ζωή!
• Αν αντιπαραβάλλουμε αυτές τις προσωπικότητες με τους χάρτινους ήρωες της Marvel βλέπουμε αμέσως ότι οι τελευταίοι δεν απέκτησαν τις ικανότητές τους με κόπο και προσπάθεια, αλλά με κάποιον μαγικό τρόπο, δεν χρειάστηκαν δηλαδή εκπαίδευση, κόπο και χρόνο! Τα όποια ελαττώματα με τα οποία τους έχουν αναγκαστικά “στολίσει” είναι αστεία! Δεν είναι Ήρωες! Είναι “Υπερήρωες”, άρα χάρτινοι, ψεύτικοι!

Στις σκέψεις αυτές με οδήγησαν πρόσφατα άρθρα και βιβλία γραμμένα από καθηγητές της Ιστορίας αλλά και άλλους, που φαίνεται να ανήκουν σε συγκεκριμένους κύκλους και ιδεολογίες. Η προσπάθειά τους εμφανής, να μειώσουν τους γενικά αποδεκτούς ήρωες της επανάστασης, υπερτονίζοντας τα ελαττώματά τους, ή συγκρίνοντάς τους με άλλους, όχι πολύ γνωστούς, τους οποίους εμφανίζουν χωρίς ελαττώματα. Αν και καθόλου δεν αρνούμαι την ύπαρξη πολλών αγνώστων ηρώων, έπιασα τον εαυτό μου να απορρίπτει αυτές τις αιτιάσεις, με σκέψεις όπως:

• Μα, αυτά τα ελαττώματα του Α’ ή του Β’ ήδη τα ξέρουμε!
• Τί θα έκανε κάποιος στην θέση τους, κάτω από το συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο, κοινωνική κατάσταση, γενικό αναβρασμό, ανάγκη επιβίωσης;
• Πως μπορώ να συγκρίνω την τότε κατάσταση με βάση τις σημερινές “προοδευτικές ιδέες”;
• Καλό να ξέρουμε και να αναγνωρίσουμε και άλλους, άγνωστους, ήρωες της επανάστασης, αλλά ποιός μας λέει ότι αυτοί ήταν λευκές περιστερές όπως μας τους παρουσιάζουν;

Οι ήρωες της επανάστασης λοιπόν, παραμένουν ήρωες στο μυαλό μου, όσο κι’ αν προσπαθούν κάποιοι να τους αποκαθηλώσουν! Η εικόνα που μου έμεινε από τότε που ήμουν μικρός είναι ότι εκείνοι οι ήρωες ήταν “δικοί μας άνθρωποι”! Τους βλέπαμε να κλέβουν την κότα του γείτονα, να κάνουν πως ήταν μεθυσμένοι για να μην πληρώσουν τον ταβερνιάρη, τους κυνήγαγε με την σκούπα η γυναίκα τους όταν αργούσαν το βράδυ! Τσιλιμπούρδιζαν με την γειτόνισσα! ΗΤΑΝ ΔΙΚΟΙ ΜΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΙ!

Αλήθεια, έτσι δεν πρέπει να είναι οι ήρωες;

• Να έχουν φλόγα και πείσμα, να παρασύρουν τους αναποφάσιστους, να επιδεικνύουν υπομονή και επιμονή, θάρρος και αποφασιστικότητα και να πετυχαίνουν τελικά τους στόχους τους έτσι που να καταλήγουμε να τους θαυμάζουμε!
• Αλλά επίσης χρειάζεται να έχουν ελαττώματα και αδυναμίες! Αλλιώς πως θα τους αισθανθούμε γήινους, ανθρώπους σαν και εμάς, όχι απόκοσμα πλάσματα της φαντασίας;
• Πρέπει τέλος να φαίνεται καθαρά ότι στην ζωή τους αγωνίστηκαν, προσπάθησαν, διάβασαν ή είχαν σημαντικές εμπειρίες, ώστε να λειτουργούν σαν θετικά πρότυπα.

Αυτός είναι και ο λόγος που αυτούς που διασπείρουν “καινά δαιμόνια” δεν θέλουμε να τους ακούσουμε! Τα λόγια τους ακούγονται κενά περιεχομένου, ψεύτικα, ανούσια, έως και προδοτικά! Όσο και να προσπαθούν να αμαυρώσουν την μνήμη κάποιου ήρωα, τόσο πιό πολύ ο ήρωας θα μας φαίνεται μεγαλύτερος.

Γι’ αυτό αφήστε τους να εκφράζονται! Να γράφουν βιβλία, να δίνουν συνεντεύξεις! Τίποτα δεν θα καταφέρουν. Σημασία έχει στα σχολεία οι μαθητές να μαθαίνουν την ιστορία χωρίς να τους αποκρύπτουμε τίποτα. Και αν οι “άλλοι” θέλουν να τους ζαλίζουν το μυαλό με τα ελαττώματα των ηρώων, ας το κάνουν! Μην στεναχωριέστε μην θυμώνετε, μην προσπαθείτε να τους σταματήσετε!

Τα παιδιά ξέρουν καλύτερα!

Δημήτριος Κατελούζος

Μάϊος 2021